پێناسەیەکا کورت ژبۆ کەلتۆرى و ڕەوشەنبیریێ
د. عارف حیتۆ
ڕەوشەنبیرییا هەر جڤاکەکى چێکرییا ژینگەها وى جڤاکییە و بەرکارێ کارلێککرنا ئەندامێن جڤاکییە ژبۆ باشترلێگرنا ژیانێ و پێشڤەبرنا خرخاڵا وەرارا مرۆڤایەتیێ، چونکو هەر جڤاکەک پشکەکە یان دەربڕینەکە ژ جڤاکێ مرۆڤایەتیێ. ڕەوشەنبیرى یان چاند ب تێرمێ خوەیێ ئینگلیزیڤە (Culture) دو ڕامانان ب خوەڤە دگریت؛ یا ئێکێ، سەرەدەریێ دگەل شارەزاییێن کەسێ تاک دکەت ژبۆ شرۆڤەکرنا هەموو پرۆسەیێن هزرى و ڕەفتارى و هەلوێستێن داهێنانێ د چوارچۆڤێ جڤاکەکێ هەییدا. مە ناڤێ ڕەوشەنبیریێ دانایە سەر. یا دووێ، سەرەدەریێ دگەل بەرهەمێ مرۆڤایەتییێ جڤاکى دکەت ب هەموو ئەلەمێنتێن ماددى و مینەڤى یێن خوەڤە. ئەو ژینگەهەیە یا مرۆڤى ب شیانێن خوە یێن هزرى و هێزا زەڤلەکان دانایى، کو هەر ژ باوەرى و تێهزرینێن ئەفسانەیى و چیڤانۆکى دەست پێ دکەت (کو عورف و عەدەتان، شێوازێن ژیانێ و سەرەدەریکرنێ، ئالاڤێن چێکرى و بکارئینایى، ڕێکێن بەرهەمهێنانێ، پێرینەیێن ڤەگوهاستنێ و ئالاڤێن شەڕى ب خۆڤە دگریت)، هەتا دگەهتە چیرۆک و یاریکرن و بابەتێن جوانیێ و ساڵنامەیێن وەرزان و مەزیقە و سیستەمێن پەیرەوکریێن خێزانى. مە ناڤێ کەلتۆرى دانایە سەر.
تێرمێ کەلتۆرى ب بەرفرەهیا خوەڤە، سێ سەمتێن جڤاکى ب خوەڤە دگریت؛
سەمتا ئێکێ، سەرەدەرییەکا هووربینانە دگەل هونەرێن جوان و زانستێن مرۆڤایەتیێ دکەت کو تەخا بژارە پێ ڕادبن و ئەڤ تەخا بژارە ب ناڤێ ڕەوشەنبیریێ دهێنە دناڤ جڤاکیدا.
سەمتا دووێ، شێوازێ کاملانێ مەعریفێیە، سەرەدەریێ دگەل باوەرى و ڕەفتار و شیانێن هزرکرنێ و فێرکرنا جڤاکى دکەت کو پەندەوەر و سەرکێشێن جڤاکى پێ ڕادبن، پەندەوەر یان سەرکێشێن جڤاکى سەرەدەریێ دگەل سروشت و پێدڤیێن مرۆڤى د جهوسەردەمەکێ دیارکریدا دکەن و هەڤسەنگییا هەڤبەندیێن جڤاکى دپارێزن.
سەمتا سیێ، کۆمەکا ڕەفتارێن هەڤپشکن ژ بها و ئارمانج و پێڕابوونێن جوداکار کو جڤاکەکى ژ ئێکى دى جودا دکەت، ئەڤ سەمتە ژ لایێ خەلکێ هەچکوهەییڤە دهێنە ئەنجامدان و هەمى خەلک ب هەڤڕا دکەڤنە دناڤ بازنەیەکێ ئێکگرتى و یەک سەمتیێدا.
کەواتە ئەگەر ئەم ڕەوشەنبیریێ ب پێکهاتەیێ کەسایەتییا مرۆڤێ تاک یان جڤاکەکێ دیارکرى بنیاسین، کەلتۆر ب ژیار و بەرهەمێن کەسێن کۆم و جڤاکان دهێتە نیاسین، هەردو بیاڤ ژى دبنە خۆدیکا هەڤدو، پاشى چاند و ڕەوشەنبیرییا جڤاکى پێک دهێنن. گەلەک ڤەکۆلەران و زانایێن ئەنتروپولۆژى لێکۆلینا بابەتێ کەلتۆرى/ ڕەوشەنبیریێ کرییە، کۆمەکا پێناسە و تێگەهێن وەکهەڤ یان نەوەکهەڤ پێشکێشکرینە، لێ پڕانییا پێناسەیان ل سەر سێ مگرتییان هاتینە نژاندن:
مگرتییا ئێکێ: ڕەوشەنبیرى پرۆسەیەکا وەرگرتییە، ئانکو ب فێربوون و وەرگرتنێ ژ کەسەکى بۆ ئێکێ دى یان ژ ڕڤێشتەکى بۆ ڕڤێشتەکێ دى دهێتە ڤەگوهاستن. بەرهەمێ فێرکرن و پەروەردەیا جڤاکییە. دەمێ هەر تاکەک ب رۆڵێ خوەیێ دیارکرى ڕادبیت، باوەرى و ڕەفتار و سنجێن قەبوولکرى، ب شێوەیەکێ ئوتوماتیکى بۆ پەیدا دبن و دبیتە پشکەک ژ مەنزوومەیا جڤاکێ خوە.
مگرتییا دووێ: ڕەوشەنبیرى تیۆرەکا جڤاکییە، سەرەدەریێ دگەل وێ چەندێ دکەت کا مرۆڤى دڤێت چەوا ب خەلکێ دیڤە بهێتە گرێدان و خەلک دێ چەوا خوە ب مرۆڤیڤە گرێدەن. ئەڤ کریارە هەوڵدانەکە ژبۆ پاراستنا هەڤبەرژەوەندیێ و دۆماندنا ژیانا کۆمێ. جڤاک مرۆڤى فێر دکەت کا چ دڤێت و چەوا داخوازا تشتێن ڤیایى بکەن. لێ ڕەوشەنبیرییا جڤاکى، سەرەدەریێ دگەل وێ چەندێ دکەت کا بۆچى ئەو تشت دڤێن و دێ چەوا ب دەستڤە ئینن.
مگرتییا سیێ: ڕەوشەنبیرى کۆمەکا تۆڕێن جەڤەنگانە، ب شێوەیەکێ هۆشى یان نەهۆشى، ل سەر ئاستێ کەسێ تاک یان کۆمێ، ل سەر مرۆڤى دهێنە سەپاندن و مرۆڤ د هەموو هەڤبەندى و سەرەدەریکرنێن خوەیێن ڕۆژانەدا بکار دئینیت. ئانکو ئەو تشت و کریارێن واتەدارن کو د چوارچۆڤەکێ نەکەسۆکیدا دهێنە خویاکرن. هەموو جەڤەنگێن جوداجودا دناڤ ڕێکخستۆکا جڤاکیدا تێکرەس و پێکڤەگرێداینە، د شیاندا نینە جەڤەنکەکى ڤەدەرکەین و ب شێوەیەکێ خوەسەر سەرەدەریێ دگەل بکەین. ب ڤێ چەندێ ژى، ڕەوشەنبیرییا هەر جڤاکەکى سەرەدەریێ دگەل لایەنێن تێگەهشتنێ (Cognitive)، ماددى (Material)، پیڤەریێ (Normative) دکەت.
هەرچەندە ڕەوشەنبیرییا هەر جڤاکەکى ڤەڕێژ و بەرهەمێ تێهزرین و کار و بەرهەم و ژینگەها وى جڤاکییە، چونكو جڤاک ب تایبەتمەندییا کەلتۆر و ڕەوشەنبیرییا خوە دهێنە نیاسین و ژێکڤاڤارتن. لێ ئەڤە وێ چەندێ ناگەهینیت کو جڤاکێن هەمەجۆر کارتێکرنێ و کارلێککرنێ ل گەل هەڤ ناکەن، بەلکو ب درێژاهییا دیرۆکێ، کا چەوا جڤاک کارتێکرنێ ل خەلکێ هەچکوهەیى دکەن و هەر ب وى خەلکى ژى دهێنە گوهۆڕین و پێشڤەبرن، هەروەسا جڤاکێن هەمەجۆر ژى کارتێکرنێ ل سەر ئێکودو دکەن و ژ هەڤ فێر دبن. ل ڤێرە ڕۆڵێ کەسانێن ڕەوشەنبیر و هزرمەند دهێت، کو ئەو پرۆسەیا کارلێککرنێ و تێکهەلکێشانێ ب ساناهیتر و بلەزتر لێ بکەن، پاشى تێگەهێن جڤاکى بەر ب سەمتا مرۆڤایەتیێ و خۆشگوزەرانییا مرۆڤانڤە ببەن. دبیت هندەک شۆپپارێزێن جڤاکەکى هەوڵدەن ڕەسەناتییا جڤاکێ خوە بپارێزن، لێ ئەڤ سەردەمێ شۆڕەشا پێزانینان و سوشیاڵ مێدیایێ، هند یێ بلەزە مینا لێهمشتەکێ هەموو توخیبان دبەزینیت و ڤێ جیهانا پانوبەرینا مشت ژ جڤاک و کەلتۆرێن هەمەجۆر بەر ب جڤاکەکێ ئێکگرتیێ بچووکڤە دبەت، ئەڤەیە ئەوا ل دەستپێکا ڤى چەرخى ب ناڤێ جیهانیبوونێ (Globalism) هاتییە دناڤ قادا ڕەوشەنبیرى و کەلتۆراندا.
لێ پرسیارا ل دویف چییاتییا ڕەوشەنبیریێ دهێت، ئەوە کا ڕەوشەنبیر کییە؟ ئەرێ ما ڕەوشەنبیر ئەوە یێ ژ هەر بابەتەکى تشتەکى ژێ دزانیت و پێزانین ل سەر هەمى بابەتان هەبن، یان ئەوە هەمى تشتان ژ بابەتەکى دزانیت، یان هەردو جوین پێکڤەنە کو پێزانین ل سەر هەمى بابەتان هەبن و د بابەتەکیدا پسپۆر بیت؟ یان هەموو تاکێن جڤاکى ڕەوشەنبیرن ب ئاستێن جوداجودا؟ یان ژى هەڵوەستەیەکە ل هەمبەر ژیانێ و هەڤبەندییێن جڤاکى و سەرەدەریکرنێن ڕۆژانە؟.... هتد.
ئیدوار سەعید (١٩٣٥- ٢٠٠٣)، بیرمەندەکێ عەرەبى- ئەمێریکییە دبێژیت؛ "هندەک میناک بۆ ڕەوشەنبیرى دهێنە دانان (یان ئەو بۆ خوە دادنیت)، کو نوونەرێ کۆمەکا تاک و تێگەهێن جڤاکییە، سەرەدەریێ دگەل بابەتێن هەڤبەند ب مەژ و تێگەهشتن و هزرا لۆژیکیڤە دکەت، ل بەرانبەرى هەست و نەست و دلینیێ. ئەو وەسا دبینیت کو فەرە رەوشەنبیر ژ دەستەڵاتا جڤاکى و ڕێڕەوێن قەیدکرنا ئاراستەیا هزران یێ خوەسەر بیت، فەرە هندەک بها و نۆرمێن بلند هەبن، مینا ئازادى و دادپەروەریێ (ژبۆ وى و یێن دى ژى)، ئو فەرە چ جاران چارەسەریێن مامناڤەند ژبۆ ڤان بهایان قەبوول نەکەت"(١). لێ خەباتکەرێ مارکسیێ ئیتالى ئەنتونیۆ گرامشى (١٨٩١- ١٩٣٧)، داکۆکیێ ل سەر رۆڵ و وەزیفەیا رەوشەنبیرى و بیرمەندى دکەت، دبێژیت کو خەلک هەمى ب ڕادەییێن جیاواز بیرمەندن لێ هەمى کەس نەشێن ب وەزیفەیا ڕەوشەنبیرى ڕاببن. ئەو ڕەوشەنبیران ل سەر دو جۆران پۆلین دکەت؛ جۆرێ تەقلیدى مینا ماموستا و ئۆلدار و بسپۆرێن کارگێریێ کو ڕڤێشت ل دویف ڕڤێشتى هەمان کار و ئەرک ئەنجامددەن، دبیت داهێنانێ د کارێ خوەدا بکەن و دبیت ژى شێوازێن کارکرنێ وەکو تەرزێ هەیى بپارێزن. جۆرێ هەماهەنگکار و نەتەقلیدى کو ب ڕاستەوخۆیى گرێدایى تەخ و پرۆژەیێن بکارهێنەرێن ڕەوشەنبیرانن، ئەو شارەزایى و دەستەڵاتێ ب دەستڤە دئینن، لێ هەروەسا دکەڤنە دبن زێرەڤانییەکا چڕدا(٢).
ئەز دبێژم؛ ڕەوشەنبیرى پرۆسەیەکا تاکەکەسییە ل هەمبەرى کۆمێ ب هەمى ڤەڕێژ و باوەرى و تێهزرینێن جڤاکیڤە، ئو ڕەوشەنبیر ئەو کەسەیە یێ مەژێ خوە ددەتە کارى ژبۆ هەڵسەنگاندنا هەر تشتەکێ کرى و گۆتیى، ئانکو نە مەرجە ڕەوشەنبیر ب وەرگرتنێ یان ب تیۆرییا جڤاکى و جەڤەنگان تێر ببیت، بەلکو پرۆسەیەکا گومانکرنێ و لێگەڕیانەکا بەردەوامە ل وى ئەنجامێ بەرهەست و بەرهۆز و لۆژیکى. ڕەوشەنبیرى هەلوەستەیە ل هەمبەرى ئەوا دهێتە گۆتن و کرن و پێشبینکرن. لێ ئەنتروپولۆژیستێ ئەمێریکى رالف لینتۆن (١٨٩٣- ١٩٥٣)، وەسا هزر دکەت کو پایەدارییا هەر کەسەکى د جڤاکیدا ژ کۆمەکا ئەرک و مافان پێک دهێت. مرۆڤ، ڤێ پایەداریێ ب شیانێن خوە یێن کەسۆکى ب دەستڤە دئینیت، یان جڤاک بۆ دەستنیشان دکەت!... ئەڤ پایەدارییە رۆڵێ وى دیار دکەت و ئاراستە دکەت، رەوشەنبیرییا هەر جڤاکەکى تەرزەکێ دەستنیشانکریێ کەسایەتییا سەرەکییا مرۆڤى دیار دکەت(٣). ئەڤجا هەلوەستەیێ ڕەوشەنبیرى ل هەمبەرى ئەرک و ڕۆڵێن دەستنیشانکریێن ڤان کەساتیێن چێبوویى، جڤاکى دئێختە د ڕەوشا لڤینێدا و بەر ب دیتنا تشتێن نووترڤە دبەت. ب ڤێ چەندێ ژى، پێناسەیێن ڤان هەرسێ هزرمەندێن ناڤئینایى دبنە هەڤتەمامکەرێن ئێک و هەر جڤاکەکێ ڕەوشەنبیرییەکا د گەشەسەندنەکا بەردەوامدا نەبیت، نەشێت جڤاکى ژ ڕەوشا مەندیێ بەر ب لڤۆکى و وەرارێڤە ببەت، ڕێخوەشکەرێن ڤێ پرۆسا نەمەندبوونێ، هەلوەستەیێن ڕەوشەنبیرانن.
دەهمەن:
(١) ادوارد سعید (١٩٩٦). المثقف والسلطة، ترجمة: محمد عناني (٢٠٠٦). ط١، دار رؤية للنشر والتوزيع.
(٢) حسام الدین فیض الله (٢٠٢٢). ماهیة المثقف عند أنطونیو غرامشی. مقالة من موقع: (www.almothaqaf.com).
(٣) سەحکە ماڵپەرێ ویکیپێدیایێ، رالف لینتۆن: (https://ar.wikipedia.org).